امام زمان(عج) در نامه ای فرموده اند: «وَ اکثِروُا الدُّعاءَ بتعجیلِ الفَرَجِ فإنَّ ذلکَ فَرَجُکُم؛ برای تعجیل فرج بسیار دعا کنید، زیرا مایه ی فرج شماست».
انس با قرآن :: جلد چهارم :: درس سيزدهم

درس سيزدهم
درس: سيزدهم
موضوع : «ارزش علم و دانش»
بَلْ هُوَ آياتٌ بيّناتٌ فِي صُدُورِ الّذين اوُتوا العِلمَ وَ ما يَجْحَدُ بِايتِنا الاّ الظالمُِون
بلكه آن آيات روشن در سينه كساني است كه به آنها علم داده شده، و اين آيات را جز ظالمان انكار نمي‌كنند - عنكبوت/49
مقدمه
خداوند متعال، علم و دانش را علّت كلى و اساسى آفرينش همه پديده هاى هستى جهان - اعم از آسمان و زمين - معرفى كرده است . همين نكته براى نشان دادن عظمت و ارزش علم و علماء و افتخار آنها، بهترين دليل گويا و قاطع ترين گواه مى‌باشد.
به همين جهت پروردگار عالم، دانش و معرفت را از لحاظ شرافت و ارزش در اوج همه مراتب و مقامات قرار داده است .
واژه ها
بَيِّناتْ: از بيّن به معناي آشكار و روشن
صُدُورْ: از صدر به معناي رجوع،اول ومقدم هر چيز،سينه
جَحَدَ: انكار با علم
نكات تفسيري
1. «جايگاه آيات الهي سينه عالمان»
اين آيه جايگاه آيات الهي را سينه عالمان مي‌داند و اين نشان دهنده مقام و منزلت عالم و ارزش علم و دانش در نزد خداوند دارد كه بهترين مظروف كه آيات الهي است  بايد در بهترين ظرف كه سينه عالم است قرار داده شود.
2. «حافظان قرآن بهره مند از نعمت علم»
كساني كه آيات روشن الهي كه در اينجا مراد قرآن كريم است در سينه آنها نهاده شده را قرآن صاحبان علم و دانش معرفي مي‌كند كه بالاترين ارزش براي انسان است.
3. «انكار آيات روشن الهي علامت ظالم بودن است»
انكار در صورت علم نشانگر عناد و كينه فرد است كه آيات الهي را كه براي همگان آشكار است انكار مي‌كنند. در جاي ديگر قرآن كريم پرده از عناد اين افراد بر مي‌دارد و مي‌فرمايد: «وَجَحَدوُا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها اَنْفُسَهُم ظُلْماً وَ عُلُوّا. (نمل/14) آنها را از روي ستم و سركشي انكار كردند در حالي كه دلهاشان بدان يقين داشت».
علم مايه برتري انسان بر ديگر موجودات
خداوند در اولين سوره اى كه بر پيامبر  ‍فرو فرستاد ارزش علم و دانش را بازگو فرموده و بر تمام افراد بشر چنين منت نهاده كه در ميان تمام پديده هاى هستى، وجود آنان را با علم، ويژگى بخشيده و مشخص و ممتازشان ساخته است، آنجا كه مى‌فرمايد:
«اِْقرَءْ وَ رَبُّكَ الاكْرَم،اَّلذى عَلَّمَ بِالْقَلَم،عَلَّم اِلانْسان ما لَمْ يَعْلَم» (علق/1)؛ بخوان و پروردگار تو كريمتر است . آن كه تعليم كرده نوشتن را  با قلم . تعليم كرده انسان را آنچه نمي‌دانست».
برتري عالم بر غير عالم
خداوند متعال دانشمندان را برتر و والاتر از همه رده هاى ديگر جامعه هاى انسانى معرفى فرموده، و آنان را در رأس تمام طبقات مردم قرار داده، و امتياز و ويژگى آنان را نسبت به ساير افراد، چنين بازگو مى‌فرمايد:
«هَلْ يَسْتوىِ الَّذينَ يَعْلَموُنَ وَالَّذينَ لا يَعْلَموُن اِنَّما َيتَذكَّرُ اوُلوُا اَلالبْاب (زمر/9) يا آنان كه با سلاح علم مجهزند و افرادى كه با جهل و نادانى دست به گريبان اند با هم برابرند». (آيا مي‌توان اين دو دسته را در يك رده قرار داده و با يك ديد به آنان نگريست؟) صرفا انديشمندانند كه تفاوت عظيم و ُبعد مسافت معنوى اين دو گروه را درك مي‌كنند و امتياز ميان آنان را باز مى‌يابند و از اين رهگذر پند مى‌گيرند.
خداوند متعال ارباب علم و دانشمندان را در كنار نام خود و فرشتگان آسمانى خويش ياد كرده و آنان را با چنين افتخارى، سرافراز فرموده است چنانكه مي‌فرمايد: «شَهِدَ الله انَّه لا اِله اِلاّ هُوَ وَالمَلئِكَه وَ اوُلوُاالعِلم؛ (آل‌عمران/18) خداي يكتا كه هميشه به عدل و داد بود گواهي داد كه جز او خدائي نيست و فرشتگان و دانشمندان نيز (گواهي دادند)».
برتري عالم بر عابد
روزى رسول خدا  از خانه بيرون آمد و وارد مسجد شد و در آنجا با دو نشست و  گردهم آئى مواجه گشت . در يك گردهم آئى، گروهى سرگرم كسب علم آموزى بودند. و در نشست و گردهم آئى ديگر، دسته اى مشغول دعا و درخواست از خدا بودند.
پيغمبر اكرم  فرمود: اين دو نشست و گردهم آئى در جهت خير و سعادت قرار دارند؛ چون گروه اخير، خداى را ميخوانند؛ ولى آن گروه اول سرگرم فراگرفتن بينش و دانش هستند و ميخواهند دانش و آگاهى دينى خود را از رهگذر تعليم، به افراد نادان منتقل سازند. (با وجود اينكه هر دو گروه در مسير فضيلت گام برميدارند، با اين حال) گروه اول بر گروه دوم برتري دارند. (من كه پيامبر شما هستم ) بخاطر تعليمِ (حقايق و نشر آگاهى )، مقام رسالت را به عهده گرفته و بدان مبعوث شدم ) سپس آنحضرت در جمع گروهى نشست كه سرگرم دانش اندوزى و تعليم بوده‌اند.
صاحب دلي به   مدرسه  آمد  ز  خانقاه
                             بشكست عهد و صحبت اهل  طريق  را
گفتم   ميان  عالم  و عابد  چه  فرق  بود                 
                            تا اختيار كردي  از  آن   اين   طريق  را
گفت اوگليم خويش برون مي‌كشد زموج
                           وين جهد مي‌كند كه  بگيرد   غريق   را  
علم بهتر است يا مال؟
اميرالمؤمنين على  به كميل بن زياد فرمود: كميل ! علم، بهتر از مال است؛ زيرا علم و دانش از تو نگاهبانى و پاسدارى كرده و وجودت را در پناه خود قرار ميدهد. ولى مال را، ناگزيرى كه خود نگاهبان و پاسدار آن باشى .
 علم و دانش بر تمام شئون زندگى و پديده هاى هستى و اراده‌ها فرمانروا و حاكم است، در حاليكه مال و ثروت انسان، محكوم و دستخوش اراده او مى‌باشد.
 صرف مال و انفاق آن، موجب نقصان و كاهش آن مى‌گردد در حاليكه انفاق علم يعنى تعليم آن به ديگران، اندوخته هاى علمى عالم و دانشمند را پربارتر و فزاينده تر مى‌سازد و كالاى علم طبعاً رو به فراوانى مى‌گذارد.
1- علم و دانش، ميراث انبياء و پيامبران  است، در حاليكه مال و ثروت، ميراث و پس مانده فراعنه و جبّاران روزگار مى‌باشد.
2- علم از مجراى انفاق و اعطاء آن به ديگران، نقصان پذير نيست؛ ولى انفاق مال و ثروت مادى، موجب كاهش و نقصان آن مى‌گردد.
3- مال و ثروت به حافظ و نگاهبان نيازمند است؛ در حاليكه علم و دانش، خود نگاهبان و پاسدار انسان مى‌باشد.
4- علم و دانش سرمايه اى فناناپذير است؛ ولى ثروت با مرگ انسان از او جدا گشته و نمى تواند هميارى خود را با انسان استمرار دهد و بعد از مرگ، انسان را تنها گذاشته و در دنيا باقى ميماند.
5 - مال و ثروت، براى هر فردى - اعم از مؤ من و خداشناس، و كافر و ناسپاس - فراهم مى‌شود؛ ولى حصول علم و بينش الهى، ويژه افراد باايمان است .
6- همه طبقات مردم - در مسائل مربوط به دين - به علمِ عالم و دانشمند نياز دارند؛ ولى تمام طبقات مردم نسبت به مالداران و دولتمردان احساس نياز نمى كنند.
7- علم و دانش، نيرو بخش انسان در عبور از صراط و گذرگاه آخرت است. در حاليكه مال و ثروت، مانع و سدّ راه او در پيمودن اين صراط و گذرگاه حساس مى‌باشد.
ارزش علم در اسلام
هيچ مكتبي به اندازه اي كه اسلام به علم و دانش بها داده و عالم و دانشمند را مورد احترام و تكريم قرار داده؛ براي علم ارزش قائل نشده است. سفارش اسلام به طلب دانش و علم و تكريم عالم از حد و اندازه بيرون است.
پيامبر اكرم  مي‌فرمايد: «اِنَّ المَلائكه لَتَضَعُ اَجْنِحتَها لِطالِب الِْعلم‌؛ فرشتگان پر و بال خويش را براى طالب علم بر زمين مى‌نهند و آنرا مى‌گسترانند».
 نيست  شاخ حيات جزدانش
        نيست آب  حيات جز  دانش
هركه اين آب خورد باقي ماند
        چشم او در جمال ساقي ماند
  علم نور است وجهل تاريكي
        علم  راهت  بـرد  به  باريكي
  تن به دانش سرشته  بايد كرد
        دل به دانش فرشته بايد كــرد
علم آموزي در اسلام
محدوديت فردي ندارد: «طَلَبُ العِلم فَريضَه عَلى كُلِّ مُسْلِم (و مسلمه)؛ دانش‏خواهى بر هر مرد و زن‏مسلمان واجب است‏».
محدوديت سني ندارد. «اُطُلب العِلم مِنَ المَهْدِ اِلي اللَّحَد؛ز‌گهواره تا گور دانش بجو».
محدوديت مكاني ندارد. «اُطلُب العِلْم وَلوَ بِالصِّين؛علم را طلب كن و لو در چين باشد».
بنابراين بر تمامي مسلمانان در هر سن و سالي و در هر مكاني  كه باشند طلب علم و دانش فرض و  لازم است. 
*ترفيع درجه براي صاحبان علم
خداوند صاحبان علم رابه درجات بالا مي‌برد مي‌فرمايد:
 «يَرْفَعُ اللهُ الَّذيِنَ آمَنوُا مِنْكُم وَالَّذِينَ اُتُوا الِعلْمَ دَرَجاتٍ؛ (مجادله/11) خداوند كساني را كه ايمان آورده اند و علما را به درجات بالامي برد».
خداوند ترفيع درجه را در اين آيه مخصوص علما مي‌داند و اين بيان گرفضل و برتري عالم برغير عالم است. كه خداوند مؤمنين غير عالم را بالا مي‌برد ولي علما را رفعت و بلندي درجه مي‌بخشد.
صاحبان علم فريب زيور‌هاي دنيا را نمي‌خورند.
صاحبان علم و دانش فريب زر و زيور دنيا را نمي‌خورند. معمولا ثروتمندان مغرور گرفتار انواعي از جنون مي‌شوند يك شاخه آن جنون نمايش ثروت است آنها از اينكه ثروت خود را به رخ ديگران بكشند لذت مي‌برند. از اينكه سوار مركب راهوار گرانقيمت خود شوند و از ميان پا برهنه‌ها بگذرند و گرد و غبار بر صورت آنها بيفشانند و تحقيرشان كنند احساس آرامش مي‌كنند.
گرچه همين نمايش ثروت غالباّ بلاي جانشان است زيرا كينه‌ها را در سينه‌ها پرورش مي‌دهد و احساسات را بر ضد آنها بسيج     مي‌كند و بسيار مي‌شود كه همين عمل زشت آنها را نابود مي‌كند.
قارون يكي از آن افراد بلكه نمونه بارز اين ديوانگي بود قرآن مي‌فرمايد: «فَخَرَجَ فِي زِينَتِهِ؛ با تمام زينت خود در برابر قومش (بني اسرائيل) ظاهر شد» .
كساني كه طالب دنيا بودند گفتند كاش ما هم مثل آنچه به قارون داده شده است داشتيم به راستي كه او بهره عظيمي از نعمتها دارد.
در مقابل اندكي عالم و انديشمند بودند كه اعتراض كردند. «وَ قَال الَّذين اُوتوُالْعلِِْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللهِ خَيْرٌ لِمَن آمَنَ وَ عَمِلَ صالحاً؛ (قصص/80) و كساني كه به آنها علم داده شده گفتند واي بر شما پاداش الهي براي كساني كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند بهتر است».
ميزان ارزش علم
سؤال: آيا هر علمي وهر عالمي در اسلام داراي ارزش است،ملاك و معيار ارزش علم و دانش چيست؟
ميزان ارزش علم و دانش به ميزان عمل به آن است همانطوري كه عالم با عمل مورد احترام است ومقام و منزلتش از ديگران بالاتر و  برتر است عالم بي عمل هم مورد نكوهش و مذمت است.
قرآن كريم علماي يهود را كه به علم خود عمل نمي‌كنند،به چهار پايي تشبيه نموده؛ كه هيچ بهره اي جز خستگي از علم خود ندارندو مي‌فرمايد:
«مَثَلُ الَّذينَ حُمِّلوُا التََّوراة ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثلِ الحِِمارِ يَحْمِلُ اَسْفارا؛ (جمعه/5) مثل كساني كه تورات بر آنها بار شد ولي به آن عمل ننمودند؛ مانند دراز گوشي است كه كتابهايي را حمل مي‌كند».
در آسمان علم، عمل برترين بر است
 در كشور وجود، هنر بهترين بهاست
روزي حضرت عيسي به حواريون خود فرمود: چگونه است در نظر شما حال كسي كه خود در تاريكي نشسته و چراغ را بالاي بام نهاده است به طوري كه رهگذران از نور آن بهرمند مي‌شوند
ولي براي خود ثمري ندارد. گفتند: بسيار آدم احمقي است! فرمود: اين مثل عالمي است كه به علم خود عمل نمي‌كند و از نور آن بي بهره است ولي ديگران از آن استفاده مي‌كنند.
خلاصه درس
علم و دانش و عالم و دانشمند از مقام و ارزش بسيار والايي در اسلام برخوردار هستند و در اين درس برتري علم بر مال و عالم بر عابد و غير عالم ثابت شد و هيچ مكتبي به اندازه اسلام براي علم ارزش و اهميت قائل نشده است و ميزان ارزش علم هم به ميزان عمل كردن به آن است و الا علم بي عمل و عالمي كه به علمش عمل نمي‌كند نه تنها ارزش ندارد بلكه مورد مذمت است.

سؤالات خود آموزي
1. نقش علم و عالم در جامعه چيست؟
2. علم در زندگي فردي چه تأثيراتي دارد؟
3. چگونه مي‌توان صاحب درجات والا شد؟
4به درجات بالاي علم چيست؟
 



  ارسال صفحه براي دوستان
چاپ صفحه چاپ صفحه

           جستجو
   پيوندها
   دفتر مقام معظم رهبري
   پايگاه درسهايي از قرآن
   پايگاه اطلاع رساني مهدويت
   پايگاه اينترنتي تبيان
   ستاد اقامه نماز
   وزارت آموزش و پرورش
   شبكه ملي مدارس ايران(رشد)
   دفتر رياست جمهوري
   مجلس شوراي اسلامي
   قوه قضاييه
سخن روز
(1397/9/25)
اسامی برگزیدگان بیست و پنجمین دوره آزمون نهایی درسهایی از قرآن سال تحصیلی 95*96 (1396/6/14)
ابتکارات آموزش و پرورش در برنامه درسهایی از قرآن (1396/2/18)
فصل های کتاب انتخابات (1396/1/30)
بسیج و فرهنگ بسیجی در فرهنگ قرآن (1395/9/7)

اين سايت متعلق به مؤسسه ترويج فرهنگ قرآني مي‌باشد"
www.TarvijeQuran.com